SŁOWNICZEK

Słownik w trakcie tworzenia- Prosimy o nadsyłanie nazw, zwrotów i powiedzeń ułańskich.

ADIUTANCKI SKOK - sposób siadania na konia; polega na tym, że jeździec podchodzi do stojącego konia, chwyta go lewą ręką za grzywę lub jakąś część siodła i rzutem prawej nogi wskakuje na siodło;


BIAŁY - maść koni o sierści białej. Rozróżnia się konie białe o białym kopycie i gołych cielistego koloru chrapach. Od stuleci uważano je za bardzo cenne, a maść tą mają najlepsze konie hiszpańskie i arabskie. W Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego konie te były zastrzeżone wyłącznie dla cesarzy.


CIĘCIE ŁÓŻ - ćwiczenie bojowe w kawalerii; ustawiano w rzędzie w odstępach kilkumetrowych stojaki z łozami ( rózgi o grubości palca ); jeździec jadąc galopem powinien był je pościnać szablą; sztuka polegała na właściwej koordynacji szybkości jazdy koniem i szybkości ruchu ręki.


CISAWY ( kasztan ) - maść konia o sierści brązowej, wpadającej w czerwień, posiada on również tego samego koloru grzywę i ogon.


CUDZIĆ KONIA - czyścić, pielęgnować konia.


DERESZ - maść konia w którego sierści mieszają się włosy białe, czarne i brązowe, co daje odcień fioletowy.


DRAGONI ( z łacińskiego draco - smok) - początkowo rodzaj piechoty używającej koni do przemarszów; od XVII/XVIII w. przeobrażeni w kawalerię; pojawili się we Francji w pocz. XVI w.; w Polsce od pocz. XVII w. do rozbiorów; uzbrojeni w arkebuzy lub muszkiety, szable lub szpady i pistolety.


DROPIATY - maść konia.


DRYBLAS ( drabina, bucefał ) - rosły koń.


DZIANET - koń hiszpański, spokrewniony z rasą arabską. Mówiono, że łatwo dają się ujeżdżać, że są okazałe i "czułe na pieszczoty", a "srogie na grubiaństwo".


DZIRYT (z tur.) - krótki oszczep używany w średniowieczu.


FOLBLUT - koń pełnej krwi angielskiej.


GNIADY - maść konia, który ma brązowy tułów, a grzywę i ogon czarny. Rozróżniano również konie złotogniade i wiśniowogniade.


GRZEBNA - końska noga - lewa przednia. Zauważono, że kiedy koń przebywał w stepie, to właśnie tą nogą wygrzebywał sobie trawę spod śniegu.


HOSPODAR - tytuł władców Mołdawii i Wołoszczyzny.


HUSARZ (z węg.) - huszar - żołnierz pancerny; żołnierz służący w husarii.


HUSARIA (z węg.) - w XVI w. lekka jazda polska, od poł. XVI w. do XVIII ciężka jazda polska uzbrojona w kopie, szable, pistolety i koncerz; nosząca półzbroje; przeznaczona do przełamywania szykównieprzyjaciela.


HUZARZY (z węg.) - lekka jazda, której charakterystycznym ubiorem była zarzucona na ramię kurtka zwana dalmanem; pierwotnie na Węgrzech (XV w.), potem (od XVII w.) i w innych krajach; ubrany i uzbrojony na sposób węgierski.


 LANSJERZY - lekka jazda uzbrojona w lance zwana ułanami


MAŚĆ - rodzaj ubarwienia konia


MASZTALERZ - 1. Pracownik mający nadzór nad końmi, uprzężą itp. w stadninach 2. dawniej: starszy stajenny mający nadzór nad służbą stajenną,końmi itp. przy dużych stajniach dworskich.


MIERZYNA - koń niewielki, używany w zaprzęgu.


MISIURKA - rodzaj hełmu z blachy i siatki metalowej, opadającej na kark i ramiona; w Polsce używana przez lekką kawalerię od XVI do XVIII w.


MUSZKIET - ręczna broń palna, lontowa, gładkolufowa do oddania strzału na podpórce zwana forkietem; używana w XVI - XVII w. jako broń piechoty; krótkie zwane muszkietami używała kawaleria.


MYSZATY - maść konia.


OBRACHMANIANIE ( ogłaskiwanie ) - oswajanie młodego konia.


ODWŁÓCZNY - prawy zad koński.


OGIER ( drygant, źrebiec, stadnik, dryś )- samiec konia, pełnowartościowy, dający potomstwo.


OKRAJAKI - dwa zęby w przedniej części końskiego pyska za średniakami.


OLSTRO - skórzany futerał na broń palną mocowany do siodła.


ORDA (z tur.) - obóz tatarski; Tatarzy.


PŁOWY - maść konia, który wygląda jak wymazany gliną, żółtawy, przy czym ta żółtość przechodzi w różne odcienie: w lekko czerwonawy lub w szarawy. Jednocześnie koń taki ma ogon i grzywę kremowojasną lub brudnociemną. Różne odmiany tej maści nazywamy: migdałową, gliniastą, masłową, izabelowatą. Najogólniej można powiedzieć, że płowy to jasnoizabelowaty, a bułany to ciemnoizabelowaty. Należy zaznaczyć, że nazwy jasnoizabelowaty i ciemnoizabelowaty używa się do koni szlachetnych, a płowy lub bułany do nazwy koni niższego pochodzenia.


PODJEZDEK - koń kiepskiej jakości, na którym jeździli luzacy lub ciury obozowe.


PORCELANOWE - rodzaj końskiego oka.


PÓŁBRYGADA - jednostka odpowiadająca pułkowi piechoty, wprowadzona we Francji w 1793 roku.


RAJTARIA (z niemieckiego rejter - jeździec) - rodzaj jazdy z Niemiec; w XVI wieku we Francji jazda lekkozbrojna; w Niemczech w XVI i XVII wieku jazda typu ciężkiego, uzbrojona w rapiery, muszkiety (rusznice), pistolety, półpancerze i hełmy; w Polsce od połowy XVI do końca XVII wieku lżejsza jazda cudzoziemskiego autoramentu uzbrojona w hełmy, pancerze, rapiery pistolety i arkebuzy..


RAPIER (z francuskiego rapiere) - broń biała sieczna o długiej i wąskiej głowni, zaopatrzona w kosz - osłonę dłoni; nadająca się do pchnięć i cięć; używany w Europie w XVI i XVII wieku przez piechotę i kawalerię.


RAUBITTERZY - rycerze rozbójnicy, walczyli dla łupu.


REGIMENTARZ (z łac.)- w Polsce od XVII w. wódz zastępujący hetmana.


ROHATYNA (z czes.) - włócznia długości ok. 2 m z hakiem przy grocie, używana dawniej głównie jako broń myśliwska.


ROKOSZ (z węg.) - bunt, powstanie.


ROTA - pieszy lub konny oddział w dawnym wojsku polskim; w XV-XVII w. nazwa używana obok nazwy chorągiew; od połowy XVII w. najmniejszy pododział w wojskach autoramentu cudzoziemskiego ( 6 żołnierzy ); w XVIII w. rząd żołnierzy w szyku.


ROZEJM - zawieszenie broni, obustronne przerwanie działań wojennych.


RUMAK - koń turecki, późny potomek koni trackich i tessalskich. Tessalia słynęła ze wspaniałych koni. Prawdopodobnie do Polski trafiły one z Rumelii ( niewielki obszar na południu Bułgarii ). Początkowo mówiono o nich Rumelec, Rumel. Rumaki były przed stuleciami w ogromnej cenie. Mówiono o nim: lotnonogi, wiatronogi, żartkonogi, polotny, bystrolotny, chyży, rączobiegi, rączoskoki i tym podobnie. Rumak został w języku polskim jako synonim konia szlachetnego i pięknego.


RUSZNICA - najstarsza broń ręczna palna, używana w XIV- XVII w.


RYBIE OKO - rodzaj końskiego oka.


SIADANA - końska noga - lewa tylna. Nad nią przerzuca się nogę podczas wsiadania.


SIEKIELCZYK - koń węgierski. Nazwa pochodzi od słowa sekhely co po węgiersku znaczy granica. Konie te sprowadzano od południowej granicy. Od siekielów pochodzą konie huculskie i podhalańskie


SIWO JABŁKOWITY - maść konia w kolorze siwym, na których ciemniejsza sierść układa się koliście, zwłaszcza na zadzie.


SPAHIS (z pers.) - żołnierz dawnej nieregularnej kawalerii tureckiej.


SPYŻA (staropol.) - jadło, żywność, zapasy żywności.


SROKACZ ( pstrok ) - maść konia o niejednolitej biało - czarnej barwie.


STRACENICA - w bojowym szyku staropolskim nazwa skrzydłowych (ściskanych) hufców drugiego rzutu, stojących na linii środkowego hufu walnego.


SZKAPA ( hetka, wywłoka) - koń kiepskiej jakości.


SZARŻA - szybki atak w szyku konnym i walka z konia na białą broń. Narodowa specjalność Polaków.


SZROPA KOŃSKA ( cudziło ) zgrzebło - szczotka do czyszczenia konia.


ŚREDNIAKI - dwa zęby w przedniej części końskiego pyska za cęgami.


ŚWIERZOPA - samica konia.


TARANT - maść konia białego, nakrapianego w plamy zbliżone do czerni, albo w odcieniach brązu.


TARAN — machina wojenna do burzenia murów, rodzaj belki o żelaznym zakończeniu w kształcie baraniej głowy: znany już w armiach starożytnego Wschodu.


TRYBUT (z łac.) — podatek, danina.


TUMBARYJKI - przyśpiewki mające charakter piosenek ze stale powtarzającym się krótkim refrenem; śpiewane były przez żołnierzy szeregowych przeważnie w czasie konnego marszu.


WAŁACH - samiec konia pozbawiony zdolności rozrodczych.


WEKIERY - maczugi, kije z wielką gałką na końcu; ruska nazwa pałki.


WILCZATY - maść konia.


WILCZATE - rodzaj końskiego oka.


WŁÓCZNA - końska noga - prawa tylna. Obok niej wlokła się włócznia, która zresztą dlatego tak się nazywa, że ją obok konia wleczono.


WŁÓCZNIA - jedna z najdawniejszych broni drzewcowych, rodzaj kopii; stanowiła uzbrojenie piechoty do XVII w.


WOŁOSI - ludność pasterska o rumuńskim charakterze etnicznym z domieszką elementów albańskich i południowo - słowiańskich.


WRONY ( kary ) - maść konia, u którego sierść jest czarna. Używali go często dostojnicy kościelni. Jeźdźcy świeccy niechętnie używali koni wronych, wierzono bowiem, że przynoszą nieszczęście. Jeździł na takim koniu m.in. książę Józef Poniatowski.


WSIADANY - lewy zad koński.


WYSKOCZNA - końska noga - prawa przednia.


WYTOK - połączony z popręgiem podwójny pasek z kółkiem, przez które przechodzą wodze. Służy do usuwania wady polegającej na zadzieraniu przez konia głowy do góry. Nasi przodkowi byli bardzo na tę wadę w postawie konia uczuleni - mawiali, że "koń robi z czoła warcabnicę".


ZAGON - oddział konny ( obecnie pancerny ), który niepostrzeżenie dostaje się na tyły przeciwnika, by tam wykonywać jakieś działania operacyjne.


ZIERKATE - rodzaj końskiego oka.


ZIMNOKRWISTE - grupa koni, która ukształtowała się na żyznych, wilgotnych łąkach Europy północnej. Wykształciła się tam rasa koni armorykańskich. ( Armoryka to nazwa półwyspu Bretońskiego ). Karol Wielki utrzymywał ich ogromne stada. Rasa armorykańska rozpadła się później na osiem innych: duńską, holsztyńską, hanowerską, meklemburską i inne. Ilekroć jest mowa o koniach ciężkich albo o ciężkiej jeździe, to chodzi właśnie o ten typ koni. Miały one miękkie kopyto, z czego wynikała potrzeba ich kucia.


ŻELAZNY - maść konia.


ŻURAWIEJKI (przyśpiewki, kuplety ) - nazwa pochodzi od żurawia; przejęte zostały do polskiej kawalerii z tradycji kawalerii rosyjskiej, a ich twórcą był huzar i poeta M. Lermontow; były one układane dla każdego pułku kawalerii; teksty tych przyśpiewek były czasem bardzo złośliwe i nieraz wręcz niecenzuralne; według dwutygodnika "Koń Polski", żurawiejki nazwę swą zawdzięczają kilkakrotnie powtarzającemu się w refrenie słowu "żuraw", którym to określano junkra, a więc podchorążego w armii rosyjskiej; wiadomo też, że wcześniej niż żurawiejki w polskich jednostkach kawaleryjskich śpiewano tzw. tumbaryjki; w odróżnieniu od tumbaryjek żurawiejki śpiewane były przez korpus oficerski i to przy szczególnych okazjach, związanych raczej z życiem towarzyskim; starannie kultywowane przez wszystkie pułki kawalerii, stanowiły nieodłączny element barwnego i pełnego fantazji życia szwoleżera, ułana czy też strzelca konnego.