Poznajemy Naszą Gminę:

Rzeka Brok

Zaręby Kościelne- Skłody- most na rzecze Brok. (foto- A.R. 09.12.2006r.)

Brok, prawy dopływ Bugu. Swe źródła ma koło miejscowości Brok na Wysoczyźnie Wysokomazowieckiej, a uchodzi do Bugu koło miasta o nazwie Brok w Puszczy Białej w powiecie ostrowsko mazowieckim.

Most na rzece Brok, za dworkiem w Kosutach- 15 czerwca 2007r.

"Tama" na rzece Brok, za dworkiem w Kosutach

Rzeka Brok w Kosutach- za dworkiem. (grudzień 2006)

Rzeka Brok we wsi Rawy. (foto- kwiecień 2007r.)

W okolicach Wysokiego Mazowieckiego Brok jest bardzo zanieczyszczony.

Lokalną nazwą rzeki w górnym biegu jest Broczek, w dolnym biegu Broczysko. Wody rzeki wykorzystywane były do połowy XX wieku przez kilka młynów.
Stanowiła spławny, dość łatwy szlak kajakowy. Największym dopływem Broku jest rzeka Mały Brok. Ważniejszymi miejscowościami położonymi nad rzeką Brok są:
Brok, Wysokie Mazowieckie, Zaręby Kościelne.

Każdej wiosny rzeka wylewa na łąki- tworząc piękne rozlewiska:

Widok szkoły zza rozlewiska od strony Nienałt.

Nienałty Brewki- widok od szkoły.

Most w Zarębach- widok od strony Skłodów.

Widok ul. Kowalskiej zza rzeki.

Widok Zarąb  od strony Skłodów.

Most w Skłodach Stachach - marzec 2006 r.

Rzeka Brok zimą (foto- 01.02.2007r.)

Ciekawostki:

6 lipca 1923 r. o godz. 9 wieczorem w Kurowie (wsi pomiędzy Puławami a Lublinem) w rodzinie ziemiańskiej Władysława i Wandy z Zarembów Jaruzelskiej rodzi się Wojciech Jaruzelski.

7 października 1923 r. W.Jaruzelski ochrzczony w kościele parafialnym w Kurowie. Ojcem chrzestnym został ojciec matki - Hipolit Zaremba a matką chrzestną siostra ojca - Zofia Mokrzyńska.

1925 r. Na początku roku rodzina Jaruzelskich opuściła Kurów i przeniosła się do dóbr rodzinnych matki Wojciecha Jaruzelskiego, gdzie jego ojciec Władysław, wydzierżawił od teścia majątek Trzeciny nad rzeką Brok (w obecnym województwie Podlaskim). Później przenoszą się do położonej nieopodal Rusi Starej by po kilku latach znów wrócić do Trzecin. Warto wspomnieć, że majątek Ruś Stara-Sokoły był posiadłością pozostającą w rękach rodziny Jaruzelskich co najmniej od XVI wieku.

Źródło- oficjalna strona generała: http://www.wojciech-jaruzelski.pl/main.php?dzial=2&sub=3

Z rzeką Brok i jej dolinką (otoczeniem przyrodniczym) zetknęło się wielu ludzi znanych z kart historii powiatu ostrowskiego. Niektórzy z nich, zasiedziali od dwu, trzech pokoleń w dużych aglomeracjach miejskich, wracają, jak wędrowne ptaki do swoich rodzinnych gniazd i domostw, na swoje "stare śmieci", aby oglądać umajone (kiedyś bardziej) łąki, łowić ryby , brodzić latem w płytkich, spokojnych nurtach Broczyska lub skakać po głazach, które przy niskich stanach wód licznie odsłaniają się w korycie "rzeczki" Brok. Woda ta ma znaczenie dla wielu użytkowników. Niestety, obecny stan sanitarny i Broku i jego dolinki, nie zachęcają tubylców ani przyjezdnych do pełnego korzystania z jego walorów, tak jak dzieje się to nad Liwcem lub Nurcem.

Morfologia (ukształtowanie powierzchni Ziemi) doliny rzeki jest inna niż wspomnianych dopływów Bugu (wyżej Nurzec, niżej Liwiec), od których jest krótsza o kilkadziesiąt kilometrów i której walory przyrodnicze "znajdują się w czymś innym". Już sama rzeźba "terenów Broku" mówi: to nie jest równina (załącznik A-B). Przyroda doliny Broku objawia się w ciekawej budowie wgłębnej. Geolog - K. Wrotek udowadnia, że wody głębinowe kopalne odpływają w kierunku Narwi (między Ostrołęką, a Łomżą), a oś tego odpływu zaczyna się w przedłużeniu linii koryta Bugu w rejonie Nura i Zuzeli, i poprzez podłoże gmin Szulborze Wielkie, Andrzejewo (wiercenia w Uścianku i Mianowie) biegnie na głębokość ok. 70 m. Rzędna stropu piasków rzecznych, które są pozostałością osadów tzw. pra-Bugu, występuje na wysokości około 50 m n.p.m. Rzędna spągu, czyli spodów tych utworów "kopalnego Bugu", sięga do minus 10 metrów, czyli poniżej poziomu morza. Zatem pra-Bug płynący od "Podlaskiego przełomu" obecnie w kierunku zachodnim, do Wyszkowa i dalej do Zalewu Zegrzyńskiego, w epoce lodowcowej, w tak zwanym interglacjale małopolskim (inni określają przasnyskim), płynął inaczej - ku północnemu zachodowi. Dzisiaj w holocenie jest przykryty 3-4 poziomami glin zwałowych izolujących poziomy wodonośne, zaś ogólny przebieg omawianej tutaj doliny Broku jest zgoła odmienny, jakby, przekręcony" w stosunku do stron świata o 90° i ma przebieg: od płn. - wsch. ku płd. - zach. Płytkie podłoże doliny Broku jest zasobne w gliny, głazy, iły i mułki (ale nie ceramiczne), ubogie zaś w wodę. Dopiero "duże wody pitne" są na minus 10 m. Także już na minusowych rzędach występują gliny zwałowe najstarszego zlodowacenia zwanego tu podlaskim. Kredowe podłoże pod doliną Broku występowałoby według geologów na około 170 - 180 metrach głębokości. Ale na powierzchni w samym korycie rzeki i jej otoczeniu występuje wiele głazów, skał granitoidowych, grzejsów, sjenitów, które są dowodem na przetransportowanie ich ze środkowej Skandynawii przez potężny lądolód w epoce zwanej glacjalną. Owe mniejsze (od kilku do kilkudziesięciu centymetrów średnicy) otoczaki, głaziki, występujące powszechnie na polach, w piaskowniach, żwirowniach (licznych - w środkowym i dolnym biegu rzeki) prawie nie występują na łąkach wzdłuż koryta Broku, zaś wielkie kamienie o średnicy kilku metrów, głazy narzutowe są przeszkodą dla rolników uprawiających gleby w sąsiedztwie doliny, na wysoczyźnie, którą rozcina rzeka Brok. Te głazy granitoidowe są bogactwem mineralnym, które powinno się w dużym stopniu wykorzystywać gospodarczo, podobnie jak granity w rejonie Sudetów. Przyroda doliny Broku to także jej część ożywiona, a więc bogactwo flory: łęgi (skupiska) olchowe (olsy), wierzbowe i topolowe. Nie sposób wymienić w tym artykule wszystkich gatunków botanicznych począwszy od mchów, traw, aż po stare drzewa, takie jak: dęby, świerki, sosny w okolicach Kaczkowa i Gliny, sporadycznie jesiony, modrzewie, wiązy, itp. Autorowi artykułu najbardziej szkoda ginących olch - wymarłe kikuty tych drzew stoją w korycie Broku, oraz wyginięcia tataraków - roślin wodolubnych o pachnących, wrzecionowatych liściach dochodzących do 1,5 metra wysokości. Botaniczna część przyrody jest podstawą dla bytu jej faunistycznej części. Wyginęły lub w szybkim tempie zanikają niektóre rośliny, będące bazą dla bezkręgowców, ryb, płazów, gadów w tym małym ekosystemie wodnym. Brok - rzeka i jej starorzecza, dopływy, głęboczki stają się martwe, pomimo że w ostatnim 20-leciu czystość wód doliny Broku znacznie się poprawiła. Najgorsza była w dekadzie lat siedemdziesiątych, tak twierdzą wędkarze, najgorliwsi strażnicy wód Broku. Jest ich wielu, chociaż nie wszyscy zrzeszeni w PZW.

Oprócz fauny wodnej, w tym ryb licznie niegdyś występujących, w dolinie Broku, żyją płazy (żaby), gady (jaszczurki, żmije), ssaki: m.in. jelenie, dziki, sarny, zające, borsuki, lisy, jenoty, kuny, norki amerykańskie, łasice, bobry, piżmaki, tchórze - leśnicy i myśliwi mogliby podać całą ich gamę. Na polach i w lasach bytują kuropatwy, dzikie gołębie, żurawie, białe i czarne bociany oraz bażanty.

Temat budowy geologicznej i ciekawostek przyrodniczych doliny rzeki Brok jest wiele badań naukowych i obserwacji. Jest też wiele do odkrycia i zbadania. Młodzi (sfrustrowani brakiem tematyki poznawczej) naukowcy mogliby napisać już teraz niejedną pracę naukową, doktorancką czy habilitacyjną. Namawiam ich do tego!
Ciekawym zjawiskiem w dolinie rzeki Brok było osadnictwo i gospodarka. Z uwagi na obszerne omówienie osadnictwa na naszych ziemiach przez Witolda Suskiego w niniejszym numerze "Biuletynu" temat ten pomijam.

Ochrona środowiska jest chyba najistotniejsza, najbardziej ważka dla mieszkańców terenów nadrzecznych i miasteczka Brok, traktowanego jako miejscowość letniskowa i ośrodek turystyczno - wypoczynkowy, otoczony lasami i wodami Bugu, do którego uchodzi rzeka Brok. Już kilka kilometrów powyżej ujścia Broku do Bugu rzeka Brok była zatruwana ściekami z gospodarstw rolnych (np. z chlewni), z nieszczelnych przydomowych szamb oraz roztworami wodnymi nawozów sztucznych i środków chemicznych, zwłaszcza gdy w latach 70-tych (dekada Gierka) zintensyfikowano chemizację rolnictwa, drenację i meliorację bez jednoczesnego usprawnienia i zabudowania małej retencji. Do niedawna za sprawą zakładów, a zwłaszcza mleczarni, Brok był śmierdzącym kanałem ściekowym. Problem dotyczył całej Polski, z tym jednak, że pokrycie roślinnością doliny Broku jest niewielkie, a mała ilość zadrzewień nie była w stanie zatrzymać powierzchniowego spływu zanieczyszczeń. Na domiar złego wiele rowów melioracyjnych doprowadzało nieczystości wprost do rzeki. Obecnie duże zakłady przemysłowe położone w dorzeczu Broku mają nowoczesne oczyszczalnie ścieków. Jednak z relacji wędkarzy, strażników przyrody oraz z doświadczeń własnych wiem, że od czasu do czasu wody Broku "pachną mleczną wodą".

Rzeka, jeszcze w latach 60-tych ubiegłego wieku bardzo rybna, pełna raków, małży, ślimaków, z tatarakami, szuwarami trzcin i strzałek wodnych, lilii, nenufarów, obrośnięta pięknymi olchami, których karpy umacniały brzegi koryta przed erozją boczną "walczy o życie", o to, aby się samooczyścić, stać się rzeką normalną, a nie kanałem ściekowym, jak słynny Ner k. Łodzi. Jednak biodegradacja wód Broku nie nastąpi, jeśli nie pomogą jej wszyscy koegzystujący w jej dorzeczu. Trzeba zmienić mentalność mieszkańców tych terenów, jak i licznych gości. Trzeba ekologicznej edukacji. Jeszcze dzisiaj zdarza się, że niepotrzebne stare przedmioty, szkło, opony, akumulatory, telewizory mieszkańcy okolic rzeki po kryjomu skrywają w jej nurtach, głównie w "wądołkach" (głęboczki w korycie rzeki). Wyłania się więc niewesoły obraz rzeczki nizinnej, leniwie toczącej swe wody do też zanieczyszczonego Bugu.

Zagrożeniem cywilizacyjnym dla rzeki jest to, iż podłoże jej doliny jest (boli to geologa, autora tego artykułu) przepuszczalne, a setki nieszczelnych szamb wiele wysypisk i studni powoduje, iż wody gruntowe infiltrują do rzeki i stopniowo ją degenerują.

Ta największa rzeczka powiatu (poza tranzytowym Bugiem) powinna być "oczkiem w głowie" nie tylko wędkarzy, ale i władz samorządowych gmin, leżących w dolinie Broku. Z nadzieją oczekuję efektów spotkanie starostów: ostrowskiego, węgrowskiego i sokołowskiego z przedstawicielami Banku Światowego i NFOS w sprawie budowy zbiorników na odchody zwierzęce ze środków BS i NFOS w ramach programu - Ochrona Wód Bałtyku.

Edward Skłodowski



 

 

Jakość wód rzek województwa podlaskiego

6.3.3.13. Brok

Brok jest prawobrzeżnym, IV-rzędowym dopływem Bugu, do którego uchodzi na 87,4 km biegu, na terenie województwa mazowieckiego. Długość całkowita rzeki wynosi 72,0 km, a powierzchni zlewni 819,8 km2. Na terenie województwa podlaskiego położona jest górna częśc zlewni z odcinkiem rzeki o długości 32,0 km. Ciek charakteryzuje się małym przepływem, jest uregulowany i posiada mało zasobną w wodę zlewnię. Większymi dopływami rzeki, w większości uregulowanymi są: Brok Mały, Penchratka, Kanał Szumowo-Łątownica, Ciek spod Dąbrowy oraz Siennica.

Głównymi źródłami zanieczyszczeń na terenie województwa podlaskiego są miejscowości
Wysokie Mazowieckie, Czyżew i Szepietowo.

Tabela 43.
Wykaz punktów pomiarowo-kontrolnych i klasyfikacja
wód rzeki Brok w 1999 roku

Stano- wisko

Położenie
stanowiska

Km biegu rzeki

Rodz. sieci

Uzasadnienie
wyboru stanowiska

Klasa według badań

Wskaźniki
kwalifikujące

1

miejscowość Michałki

64,7

R

określenie stanu czystości rzeki po przyjęciu zanieczyszczeń z Wysokiego Mazowieckiego

n.o.n.

przewodnictwo wł., tlen, rozpuszczony, ChZT-Cr, zawiesina ogólna, potas, azot amonowy, azot azotynowy, azot ogólny, fosforany, fosfor ogólny, miano Coli

2

miejscowość Ołdaki

38,4

R

określenie stanu czystości rzeki po przyjęciu z zanieczyszczeń komunalnych i przemysłowych z Czyżewa

n.o.n.

przewodnictwo właściwe, ChZT-Mn

Źródła zanieczyszczeń wód

Tabela 44.
Wykaz źródeł zanieczyszczeń zlewni rzeki Brok w 1999 roku

 

Miejscowość,
nazwa zakładu

Typ oczyszczalni

Ilość ścieków [m3/d]

Ładunek dobowy
[kg/d]

Uwagi

  miejscowość Wysokie Mazowieckie (odbiornik bezpośredni – rzeki Brok)

1

miasto Wysokie Mazowieckie 5 kolektorów deszczowych:

kolektor nr 1

kolektor nr 2

kolektor nr 3

kolektor nr 4

kolektor nr 4a

 

 

2,9

14,4

7,2

6,0

3,8

 

BZT5; zaw.; NNH4; Pog.

0,7; 0,1; 0,2; 0,03

2,9; 0,4; 0,8; 0,1

3,0; 0,5; 0,6; 0,1

0,2; 0,1; 0,03; 0,02

0,1; 0,1; 0,03; 0,02

Miasto płaci kary za nielegalne podłączenia ścieków komunalnych do kolektorów deszczowych.

2

Spółdzielnia Mleczarska “MLEKOVITA” mechaniczno-
-biologiczna

osad czynny

2700

BZT5 – 58,0

Zawiesina – 63,9

fosfor og. – 11,5

ChZT – 137,6

Planowana modernizacja i rozbudowa oczyszczalni.

Miejscowość Czyżew – odbiornik bezpośredni – rzeka Brok

3

gmina Czyżew mechaniczno-biologiczna

złoże biologiczne i osad czynny

94

BZT5 – 6,3

zawiesina – 8,7

fosfor og. – 0,4

Oczyszczalnia po modernizacji w dalszym ciągu nie spełnia wymagań w zakresie redukcji zanieczyszczeń. Gmina płaci kary.

Miejscowość Czyżew – odbiornik bezpośredni – rzeka Siennica

4

“FARM FOOD” S.A.
w Warszawie,

Zakłady Mięsne
w Czyżewie

mechaniczno-
-biologiczna

osad czynny PIX

866

BZT5 – 9,1

zawiesina – 10,4

fosfor og. – 1,3

Dobra praca oczyszczalni

Miejscowość Szepietowo odbiornik bezpośredni – rów melioracyjny – dopływ Broku

5

gmina Szepietowo mechaniczno-
-biologiczna

kontenery typu 2xELJOT-150

73,9

BZT5 – 2,1

zawiesina – 3,5

fosfor og. – 0,5

Stwierdzono przekroczenie dopuszczalnych stężeń azotu amonowego, azotu ogólnego i fosforu og. Gmina płaci kary.

Miejscowość Szepietowo – odbiornik – rów melioracyjny

6

Oczyszczalnia ścieków w Szepietowie Gospodarstwa Mieszkaniowego Zasobu Skarbu Państwa WIZNA w Grądach Woniecko mechaniczno-
-biologiczna typu ELJOT-150

złoże biologiczne tarczowe

24,7

BZT5 – 20

zawiesina – 9

fosfor og. – 0,5

Zakład nie posiada pozwolenia wodnoprawnego i płaci kary za naruszenie wymagań odprowadzania ścieków do środowiska.

Miejscowość Szepietowo – odbiornik – rów melioracyjny

7

Agencja Rezerw
Artykułów Sanitarnych, Oddział w Szepietowie
mechaniczna

osadnik dwukomorowy

0,6

BZT5 – 0,1

zawiesina – 0,04

fosfor og. – 0,002

Zakład płaci kary za przekroczenia stężeń związków biogennych

Wyniki kontroli źródeł zanieczyszczeń

Oczyszczalnia komunalna Gminy Czyżew jest oczyszczalnią mechaniczno-biologiczną ze złożem biologicznym i osadem czynnym o przepustowości 100 m3/d. Oczyszczalnia pomimo przeprowadzonej w 1999 roku modernizacji nie zapewnia właściwych parametrów oczyszczanych ścieków. Gmina nie posiada pozwolenia wodnoprawnego na odprowadzanie ścieków i płaci kary. Problem zagospodarowania osadów ściekowych z oczyszczalni jest w trakcie rozwiązywania.

Miasto Wysokie Mazowieckie. Podczas kontroli przeprowadzonej w porze bezdeszczowej stwierdzono odpływ ścieków komunalnych do rzeki Brok z 5 kolektorów burzowych. Łączna ilość ścieków z tych kolektorów wynosiła 34,3 m3/d. Średnie stężenia wynosiły: dla BZT5 – 183,1 mg/dm3, zawiesiny – 31,8 mg/dm3, azotu amonowego – 42,3 mg/dm3 i fosforu ogólnego 7,0 mg/dm3. Miasto płaci kary za naruszenie warunków jakim powinny odpowiadać ścieki odprowadzane do środowiska. W 1999 roku w mieście trwały prace przy budowie kolektorów sanitarnych. W ciągu najbliższych 2-3 lat przewidywane jest 100% skanalizowanie miasta, co zapobiegnie odprowadzaniu ścieków komunalnych do kolektorów deszczowych.

Spółdzielnia Mleczarska “MLEKOVITA” w Wysokiem Mazowieckiem. Posiada przemysłową oczyszczalnię mechaniczno-biologiczną, o przepustowości 4000 m3/d. Oczyszczalnia oprócz ścieków z zakładu oczyszcza również ścieki dopływające z miasta Wysokie Mazowieckie, ścieki ze Szpitala Ogólnego, z Zakładu Produkcyjnego “POLWIN”, z Zakładu Masarskiego w Dąbrowie Dzięcieli oraz z Jednostki Wojskowej w Plewkach. W toku przeprowadzanych kontroli stwierdza się przekroczenia w ściekach oczyszczonych dopuszczalnych stężeń fosforu ogólnego i BZT5.
Zakład prowadzi rozbudowę i modernizację oczyszczalni, której celem jest zwiększenie do 5700 m3/d ilości oczyszczanych ścieków, poprawę ich jakości oraz rozwiązanie problemu gospodarki osadami ściekowymi.

“FARM FOOD” S.A. w Warszawie Zakłady Mięsne w Czyżewie posiadają pracującą prawidłowo oczyszczalnię mechaniczno-biologiczną z osadem czynnym o przepustowości 1050 m3/d. W oczyszczalni funkcjonuje instalacja PIX do redukcji związków biogennych. Przefermentowane osady z oczyszczalni są wykorzystywane rolniczo.

Omówienie wyników badań

Punkt w miejscowości Michałki

Po przyjęciu zanieczyszczeń z Wysokiego Mazowieckiego rzeka prowadzi wody pozanormatywne. Wartości wielu wskaźników, w tym: organicznych, mineralnych, związków azotu i fosforu oraz miano Coli, nie mieszczą się w obowiązujących granicach. Wskaźniki: zanieczyszczenia sanitarnego, fosforu ogólnego i fosforanów w 100% badanych prób wykraczały poza określone normy. Najrzadziej, tylko raz w roku, pozanormatywne wartości wystąpiły w zakresie utlenialności i zawiesiny.

Punkt w miejscowości Ołdaki

W punkcie zlokalizowanym poniżej Czyżewa, tuż przy granicy z województwem mazowieckim, Brok cechował się nadal wartościami pozaklasowymi. Dotyczy to jednak tylko dwóch wskaźników fizykochemicznych – przewodnictwa właściwego i utlenialności. Stan sanitarny rzeki uległ poprawie i już nie stwierdzono przekroczeń obowiązujących norm.

Działania inwestycyjne w zlewni rzeki Brok

Do ważniejszych inwestycji i działań proekologicznych dotyczących ochrony wód, zrealizowanych w ostatnich latach w zlewni Broku należą:

Wnioski

  1. Brok pozostaje nadal rzeką silnie zanieczyszczoną. Mały przepływ i liczne punktowe oraz
    obszarowe zrzuty ścieków powodują, że na całej badanej długości rzeka prowadzi wody nie odpowiadające normom.
  2. Mimo funkcjonujących w Wysokiem Mazowieckiem oczyszczalni ścieków, poniżej miasta nadal notowane są deficyty tlenowe i wysokie stężenia biochemicznego zapotrzebowania tlenu. Jest to spowodowane licznymi nielegalnymi podłączeniami do kanalizacji burzowej z indywidualnych posesji, które koniecznie należy zlikwidować. Jakość wód pod względem tlenowych wskaźników zanieczyszczeń poprawia się jednak wzdłuż biegu rzeki. W punkcie zlokalizowanym poniżej Czyżewa ich wartości nie wykraczają poza dopuszczalne normy.
  3. Najgorsze wyniki w obydwu przekrojach pomiarowych notowane są w zakresie stężeń fosforanów i fosforu ogólnego, a wartości tych parametrów mieszczących się w granicach dopuszczalnych norm nie stwierdzono ani razu.
  4. Stan sanitarny rzeki jest wyraźnie lepszy w przekroju Ołdaki, gdzie wszystkie zmierzone wartości mieszczą się w granicach określonych dla klasy II i III. W punkcie kontrolnym Michałki notuje się 100% pozanormatywnych wartości wskaźnika miano Coli.
  5. Zmodernizowanie w roku 1999 gminnej oczyszczalni ścieków w Czyżewie, będącej obecnie w fazie rozruchu, pozwala przypuszczać, iż lepsze efekty jej działania będą widoczne w wynikach badań wody pobranej poniżej miejscowości.

Źródło: http://www.eko.pb.bialystok.pl/raport_wios/rzeki/brok.htm