Zareby Kościelne w granicach zaboru pruskiego 1795- 1807.

Niecały rok po upadku insurekcji kościuszkowskiej, 24 października 1795, monarchowie Rosji, Prus i Austrii uzgodnili wzajemnie traktat, zgodnie z którym przeprowadzili ostatni, pełny, III rozbiór Rzeczypospolitej.

Po III rozbiorze Polski, od roku 1795 do 1807- nasza gmina znajdowały się pod zaborem pruskim.

1 VI 1797r. wydano patent na mocy którego dokonano podziału administracyjnego Prus Nowowschodnich. Cała prowincję podzielono na dwa departamenty ze stolicami w Białymstoku i Płocku.
Nasz teren znalazł się  w departamencie płockim, składającym się z 6 powiatów. Dawne powiaty ostrowski i nurski, a więc i Zaręby Kościelne znalazły się w granicach powiatu ostrołęckiego.

Według oficjalnych danych, w 1797 r. w Ostrowi zamieszkiwało  tylko 508 osób w 93 domach.
Jeśli wierzyć pruskiej statystyce, to miasto traciło mieszkańców, bo w kolejnym zestawieniu odnotowano tu tylko 223 osoby, nieco więcej niż w Andrzejewie i Broku, ale 4,5- krotnie mniej niż w Ostrołęce.
Na terenach położonych na wschód od Ostrowi zaborcy założyli 5 wsi zasiedlonych przez element niemiecki: Paproć Duża, Srebrny Borek...

 

Do Ostrowi i innych miasteczek napłynęło dużo pruskich urzędników i osób wojskowych.
Prusacy z miejsca narzucili na podbity, wyniszczony wojną kraj, ciężar utrzymania licznych wojsk, których garnizony rozmieszczono po miastach. I tak, tzw. regiment Bośniaków nr 9 gen. von Günther rozmieścił oddziały w Tykocinie, Ostrołęce, Drohiczynie, Knyszynie, Zabłudowie, Brańsku, Broku, Wyszkowie, Ostrowi Maz., i Łomży (łącznie 10 szwadronów).

W myśl instrukcji z 23 III 1796r. Schrotter miał rozpocząć z dniem 1 VII 1796r. przejmowanie dóbr duchownych i starostw. Konfiskata miała  dotyczyć wszystkich rodzajów dóbr kościelnych i królewskich, bez jakichkolwiek wyjątków- nie zwracano uwagi na tytuł własności czy posiadania, przywileje i konstytucję, oraz okres czasu na jaki dobra zostały nadane. Jednak ostateczny podział przejętych dóbr na okręgi administracyjne nastąpił dopiero w 1800r. podporządkując je w departamencie płockim 23 urzędom domen. W powiecie ostrowskim domeny zlokalizowano w Ostrołęce, Broku, Jasienicy i Rębiście. W każdym powiecie utworzona 2 sądy powiatowe- w ostrołęckim w Ostrołęce i Ostrowi Maz.
Najniższe organy władzy administracyjnej starano się utworzyć we wsiach, powołując urząd sołtysa.

Od razu też powołano organa zajmujące się zbieraniem podatków i danin w naturze, wraz z żywnością dla koni.
W zasadzie utrzymano w  większości polskie podatki, podwyższając jednak znacznie ich wysokości.
Z dóbr szlacheckich wprowadzono 24% ofiary, duchowieństwo płaciło 50% dochodu, od dochodów ze starostw i dóbr stołowych odprowadzać miano 20%. W miastach wprowadzono podatek od rzezi.

Charakterystyczne dla Mazowsza Północnego rozwarstwienie stanu szlacheckiego, przejawiło się dużą liczbą szlachty zagrodowej i gołoty, a w porównaniu do innych obszarów Polski- stosunkowo mały udział średniej i wielkiej własności.
Wielkie dobra były zazwyczaj w posiadaniu bogatej szlachty, dzierżawców dóbr królewskich, odnoszącej się lojalnie do władz pruskich, widzącej w nich gwaranta swej pozycji klasowej. Kłopoty natomiast sprawiała szlachta drobna i nieposesjonaci, którzy w chwili rozbiorów stracili podstawę egzystencji.

W powiecie ostrołęckim zamieszkiwało 412 rodzin szlacheckich, w tym 56 to właściciele, 286- szlachta drobna,70- szlachta nieosiadła.
Drobna szlachta posiadała gospodarstwa od paru morgów do kilku włók, zaś sposobem życia i pracą niczym nie różniła się od okolicznych chłopów. Z reguły też posiadała słabsze grunty.
Cały obszar Mazowsza charakteryzował się małym stopniem urbanizacji. Największym miastem omawianego okresu był Pułtusk. Pozostałe miasta liczyły w granicach 200 mieszkańców. Należy nadmienić, że stolica dawnej ziemi - Nur- mogła się wykazać posiadaniem 63 placów i 161 mieszkańców. Z wyjątkiem Pułtuska wszystkie miasta miały wybitnie rolniczy charakter, a zajęcia rolnicze stanowiły podstawę egzystencji mieszczan. Niewielka liczba rzemieślników i to przeważnie związanych z zajęciami rolniczymi pozostałej ludności, nie stanowiła o charakterze miasta.

Ożywienie gospodarcze, jakie miało wówczas miejsce, nie wzięło się ze wzrostem sił wytwórczych i wewnętrznym rozwoju terenu, lecz było wynikiem korzystnej koniunktury dla rolnictwa w związku ze wzrostem cen płodów rolnych. Niskie ceny płodów rolnych przyciągnęły tu kupców pruskich skupujących wszelkie nadwyżki. Wzrastający popyt na płody rolne spowodował w efekcie zwyżkę cen. Koniunktura ta zapewniała majątkom łatwy i korzystny zbyt. Stworzyło to pozory bogactwa, rozbudziło nadzieje na przyszłe, równie wysokie wpływy gotówkowe, stało się podnietą do zaciągania nieprzemyślanych, nie zawsze koniecznych pożyczek. Nastąpiły zadłużenia majątków i liczne bankructwa szlachty.

Dla Prus ziemie zagarnięte w rozbiorach były przede wszystkim zapleczem rolniczym.
Rządy absolutne oparte na wyzysku materialnym i ucisku narodowym, nikogo trwale zjednać nie mogły.
Zapracowali sobie Prusacy na niechęć wszystkich warstw społecznych. Metodyczna eksploatacja finansowa, dokuczliwa, kosztowna i niesolidna administracja, wreszcie próby germanizacji budziły gwałtowny odruch sprzeciwu. Szlachta stanęła w obliczu bankructwa, w miastach zapanował zastój w handlu i rzemiosła. W takich okolicznościach głośnym echem odbił się huk dział spod Jeny, Mazowsze z nadzieją szykowało się witać wyzwoliciela....
 

Zaręby K. w granicach Księstwa Warszawskiego 1807-1815>>